toksykologia
Labstyle

Toksykologia

Wiecie, ze są jeszcze inne specjalizacje w diagnostyce laboratoryjnej? Toksykologia to jedna z nich. Pisałam Wam o specjalizacji ogólnej, a teraz dowiecie się czegoś więcej o toksykologii, ale tej medycznej.

Toksykologia – ogólnie

Toksykologia to osobna dziedzina diagnostyki laboratoryjnej, z której można ukończyć specjalizację i tytułować się specjalistą toksykologii. Dokładna nazwa tej dziedziny to laboratoryjna toksykologia medyczna. Istnieje też taka dziedzina, jak laboratoryjna toksykologia sądowa, ale tutaj już raczej się jej nie wykorzystuje w rutynowej pracy szpitalnej, ale, tak jak wskazuje na to nazwa, w sądownictwie. Wyszperałam, że koszt takiej specjalizacji, tej pierwszej, czyli laboratoryjnej toksykologii medycznej, to koszt rzędu 12 000 złotych polskich na uniwersytecie medycznym w Łodzi. To dużo. Specjalizacja trwa 3 lata, ale schemat jej przebiegu nie różni się od specjalizacji ogólnej, czyli kursy i staże.

Toksykologia – czym się zajmuje?

Nie bada ona tylko stężenia narkotyków we krwi. W szpitalu, dziedzinę tę, wykorzystuje się głównie do monitorowania stężenia leku we krwi pacjenta. Dzięki tym oznaczeniom lekarz jest w stanie ustalić dawkę dla pacjenta. Ma na to wpływ wiele czynników. Każdy pacjent ma inną masę ciała, to po pierwsze, ale są też inne aspekty. U każdego pacjenta lekarz może założyć inny cel terapeutyczny w oparciu o dostępne wyniki badań tego pacjenta, obciążenie rodzinne, przebyte zabiegi i schorzenia. Nawet jeśli tutaj stan pacjentów będzie identyczny, czyli ten sam cel, zgadza się masa, wiek, płeć, to wchodzi jeszcze tak zwany „czynnik ludzki”. Mam na myśli to, że każdy organizm również inaczej metabolizuje podane mu substancje. Pacjent może się czuć wyśmienicie, ale może się okazać, że przy zmniejszeniu dawki, czyje się gorzej. Może być też tak, że już po godzinie od przyjęcia leku pacjent ten lek „zużył”, zmetabolizował. Dochodzi również do takich sytuacji, gdzie właśnie dzieje się odwrotnie, po przyjęciu substancji aktywnej, jej działanie następuje ze sporym opóźnieniem. Dzięki tej dziedzinie lekarze są też w stanie sprawdzić czy pacjent zażył lek czy nie (jeśli jest nieprzytomny), ale także ocenić, czy lek był zażywany prawidłowo, czyli sprawdzić pacjenta. Na te wszystkie pytania może nam odpowiedzieć toksykologia.

Toksykologia – monitorowanie leku

Teraz przejdziemy do pojęć, którymi toksykologia operuje na co dzień. Terapia moinitorowana (Therapeutic Drug Monitoring) jest działaniem, które ma na celu optymalizację farmakoterapii u pojedynczego pacjenta. Opiera się ona o pomiar stężenia leku we krwi i zasady obejmujące farmakokinetykę, czyli zasady, jakie działają na lek i jego rozprzestrzenianie się po organizmie. Jest to dziedzina badająca przebieg procesów, jakim podlega lek wprowadzony do organizmu. A są to:

  • Uwalnianie – przechodzenie substancji czynnej, jaka zawarta jest w leku, do środowiska, w jakim zostanie wchłonięta (na przykład w żołądku albo jelitach)
  • Wchłanianie – w przebiegu tego procesu lek przechodzi do krążenia ogólnego, jeśli został podany pozanaczyniowo, czyli nie dożylnie
  • Dystrybucja – przechodzenie leku z naczyń do przestrzeni pozanaczyniowej i rozprzestrzenianie się leku po tkankach i narządach
  • Biotransformacja

Toksykologia – pojęcia

Efektem pierwszego przejścia toksykologia nazywa przejście przez wątrobę leku, który został podany doustnie. Biodostępność natomiast to procent dawki, który przechodzi do krążenia ogólnego, kiedy lek zostanie podany pozanaczyniowo. Na końcu jest eliminacja, czyli wspólna nazwa, jaką toksykologia stosuje dla procesów usuwania leku z organizmu, które przebiegają poprzez metabolizm i wydalanie.

Toksykologia – po co monitorować?

Dzieje się to wszystko dla zabezpieczenia pacjenta przed skutkami ubocznymi. Należy wycyrklować i dobrać dawkę leku tak, by zachować działanie leku, ale nie narażać pacjenta na skutki uboczne bardziej niż jest to koniecznie. Czasami bywa tak, że pacjent musi stosować lek, pomimo uciążliwych skutków ubocznych. Wynika to jedynie z faktu, że najprawdopodobniej brak jest dostępnej innej terapii czy też metody leczenia, ale może być też ona dostępna, ale nie podlega refundacji. Dawkę dzielimy na minimalną, maksymalną i terapeutyczną, czyli już taką, która „działa”. Działanie leku można zakwalifikować jako toksyczne(ale też potencjalnie toksyczne) albo lecznicze. Istnieje też kategoria działań subterapeutycznych, czyli bez efektu terapeutycznego. Efekt zaś dzieli się na terapeutyczny, ale też toksyczny. Na te wszystkie cechy toksykologia odpowiada w swoich badaniach, jako pomoc lekarzowi.

Toksykologia – kiedy monitorować?

Monitoruje się, gdy zauważono związek między stężeniem leku we krwi, jego stężeniem w tkankach i działaniem, jakie lek te wywiera. Jest to możliwe wtedy, kiedy znamy zakresy terapeutyczne i toksyczne, ale też kiedy stwierdzono, fachowo mówiąc, odwracalność efektu farmakologicznego, czyli efekt działanie leku zmniejsza się w miarę spadania jego stężenia we krwi. Monitorowanie stężenia jest wskazane, gdy lek cechuje się niskim współczynnikiem terapeutycznym, czyli dawka, która wywołuje efekt terapeutyczny jest bardzo zbliżona do dawki, która może wywołać efekt toksyczny leku. Ale jeśli pacjent cechuje się bardzo indywidualnym metabolizmem albo objawy przedawkowania tego leku są trudne do rozpoznania, nie są charakterystyczne i można je pomylić z podstawowymi objawami choroby, wtedy też należy kontrolować stężenie leku w organizmie.

Zdarza się też tak, że pacjent nie rejestruje oczekiwanego działania, a właściwie to lekarz go nie wykrywa. Pacjent może też wykazywać pewne schorzenia, które mogą zaburzać odpowiednią farmakokinetykę leku. Pacjent stosuje lek przewlekle, zatruł się lekiem lub stosuje inne leki, które mogą znosić działanie tego głównego. Wszystkie te sytuacje, ale tez wiele innych, są wskazaniem, by lekarz i laboratoryjna toksykologia medyczna weszli w stałą współpracę. Oczywiście na prawidłowy wynik mają wpływ takie czynniki jak prawidłowe pobranie, czyli odpowiedni materiał, czas po zażyciu leku, ale także cechy osobnicze pacjenta, czyli wspomniany już wzrost, jego masa ciała i płeć, ale również praca jego narządów wewnętrznych.

Toksykologia – podsumowanie

Toksykologia, a właściwie laboratoryjna toksykologia medyczna, to jeden z działów, w jakich diagnosta laboratoryjny może uzyskać specjalizację. Specjalizacja ta trwa 3 lata i jest to koszt około 12 000 złotych. Toksykologia medyczna jest głównie wykorzystywana w laboratoriach szpitalnych, w ścisłej współpracy z lekarzem. Pozwala na ustalenie odpowiedniej dawki leku dla pacjenta w oparciu o cele terapeutyczne dla niego wyznaczone, ale też cechy indywidualne pacjenta, jak wzrost, masa ciała, wiek . Biodostępność leku to procent dawki leku, jaki dociera do ogólnego krążenia po podaniu leku drogą pozanaczyniową.

Mam nadzieję, że teraz będziecie wiedzieć więcej, dowiecie się w końcu co oznacza hasło biodostępności w reklamach leków, suplementów czy innych substancji. Jeśli się przydało, to podajcie dalej. Nawet, jak się nie przydało, to też podajcie dalej, może komuś innemu się przyda.

Do przeczytania!

Obraz Steve Buissinne z Pixabay